Hayat Aras’tan Azerbaycan Müziği Mirasına Derin Bakış: Tarihi ve Kültürel İzler

ANKARA – BHA Eğitimci ve Türkolog Hayat Aras, kaleme aldığı “Azerbaycan Müziğinin Tarihi ve Kültürü” başlıklı yazısıyla, bu zengin müzik geleneğinin kökenlerine ve gelişimine ışık tutuyor. Aras’ın çalışması, Azerbaycan müziğinin sözlü geleneğinden profesyonel sanat formlarına uzanan evrimini detaylandırıyor.

Azerbaycan müziği, halkın günlük yaşamından beslenen ve özellikle Muğam ile Aşık sanatında belirginleşen derin köklere sahip. Bu müzik kültürüne dair ilk izler, Gobustan ve Gemikaya kaya resimlerinde M.Ö. XVIII-III ve M.Ö. III-I binyıllara kadar uzanıyor. Orta Çağ’a gelindiğinde ise “Kitabi-Dede Korkut”, Nizâmî-i Gencevî ve Muhammed Fuzûlî gibi eserlerde müzik hayatı, türleri ve enstrümanları hakkında zengin bilgiler bulunuyor.

Orta Çağ’dan Günümüze Teorik ve Pratik Gelişim

XIII. yüzyıldan itibaren Safiyeddin Urmevi, Abdülkadir Meragi, Mirzebey ve Mir Möhsün Nevvab gibi önde gelen alimlerin çalışmaları, Orta Çağ Azerbaycan müziğinin teorik temellerini ve icracılık düzeyini gözler önüne seriyor. Bu risaleler, dönemin müzik kültürünün ne denli gelişmiş olduğunu ortaya koyuyor.

Azerbaycan Halk Müziğinin Çeşitliliği ve Makamları

Halk müziği repertuvarında düğün ve yas törenlerine özgü ağıt ve mersiyeler önemli bir yer tutuyor. Azerbaycan halk müziği; şarkı, dans, aşık sanatı ve muğam gibi çeşitli türleriyle dikkat çekiyor. Kadın dansları sakin ve zarifken, erkek dansları canlı ve coşkuludur. Halk dansları genellikle solo icra edilse de, çift ve grup danslarına da rastlanmaktadır.

Azerbaycan müziğinde Rast, Şur, Segâh gibi 7 ana makam kullanılıyor. Her makamın kendine özgü duygusal bir karakteri ve melodik yapısı bulunuyor. Besteci Üzeyir Hacıbeyov’un belirttiği gibi, Azerbaycan halk müziği ritmik yapısına göre metrik ölçülü ve ölçüsüz müzik olarak ikiye ayrılıyor. Metrik müzikte genellikle 6/4, 4/4, 3/4 gibi ölçüler kullanılırken, 7/8 gibi Doğu’nun diğer halk müziklerinde görülen ölçüler Azerbaycan müziğinde yer almıyor.

Enstrüman Çeşitliliği ve UNESCO Mirası

Azerbaycan halk müzik enstrümanları arasında Tütek, Balaban, Zurna gibi nefesli çalgılar; Tar, Saz, Ud, Kanun gibi telli çalgılar; Kemençe gibi yaylı çalgılar ve Def, Nağara gibi vurmalı çalgılar öne çıkıyor. Özellikle 11 telli Azerbaycan Tar’ı, “Tar’ın Babası” lakaplı Sadıkcan tarafından geliştirilmiştir.

1920’de müzik aletlerinin millileştirilmesi ve 1932’de Üzeyir Hacıbeyov tarafından kurulan ilk notalı Azerbaycan halk çalgıları orkestrası, bu müziğin kurumsallaşmasında önemli adımlar olmuştur. Azerbaycan Tar’ı çalma sanatı ise 5 Aralık 2012’de UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi’ne dahil edilerek dünya çapında tanınmıştır.