Ayten Rehimova’dan Azerbaycan Müziği Tarihi ve Kültürüne Derin Bakış

Azerbaycan Müziğinin Tarihi ve Kültürel Mirası: Ayten Rehimova’dan Kapsamlı Bir Değerlendirme

Seda Müzik Kursu Kurucu Başkanı ve Müzik Öğretmeni Ayten Rehimova, kaleme aldığı “Azerbaycan Müziğinin Tarihi ve Kültürü” başlıklı yazısında, zengin Azerbaycan müzik geleneğinin köklerine ve gelişimine ışık tutuyor. Rehimova’ya göre, Azerbaycan müziği (Azərbaycan musiqisi), köklü bir sözlü geleneğe dayanmakla birlikte, özellikle Muğam ve Aşık sanatının etkisiyle profesyonel bir kimlik kazanmıştır.

Müzik tarihine dair ilk izler, M.Ö. XVIII-III. binyıllara ait Gobustan ve M.Ö. III-I. binyıllara ait Gemikaya kaya resimlerinde bulunuyor. “Kitabi-Dede Korkut” destanı ile Nizâmî-i Gencevî ve Muhammed Fuzûlî gibi büyük şairlerin eserleri, Orta Çağ Azerbaycan’ının müzik hayatı, türleri ve enstrümanları hakkında önemli bilgiler sunuyor. Safiyeddin Urmevi, Abdülkadir Meragi, Mirzebey ve Mir Möhsün Nevvab gibi düşünürlerin risaleleri ise dönemin müzik teorisi ve icracılığının ulaştığı yüksek seviyeyi gözler önüne seriyor.

Azerbaycan Halk Müziğinin Çeşitliliği ve Makamları

Azerbaycan halk müziği, düğün ve yas törenlerinde icra edilen ağıt ve mersiyelerden, şarkılara, danslara, aşık sanatına ve muğama kadar geniş bir yelpazeye sahip. Kadın dansları zarif ve liriken (Vağzalı, Uzundere), erkek dansları ise daha canlı ve coşkuludur (Gazahlar, Gaytağı, Hançobanı). Halk dansları genellikle solo icra edilse de, çift ve grup danslarına da rastlanır (halay, yallı).

Azerbaycan müziğinde Rast, Şur, Segâh, Şüşter, Bayatı-Şiraz, Çargâh ve Hümayun olmak üzere yedi ana makam kullanılmaktadır. Bu makamlar, farklı duygusal karakterler ve melodiler taşır. Besteci Üzeyir Hacıbeyov’un analizlerine göre, Azerbaycan halk müziği ritmik yapı açısından belirgin ölçülü ve ölçüsüz müzik olarak ikiye ayrılır. Belirgin ölçülü müziklerde 6/4, 4/4, 3/4, 2/4, 4/8, 6/8, 3/8 gibi ölçüler yaygındır ve 4/4 ölçüsü, 2/4’ten daha karakteristiktir. Azerbaycan müziği, mikrotonal yapısıyla da dikkat çeker.

Geleneksel Çalgılar ve Müzik Kurumlarının Gelişimi

Azerbaycan’ın zengin müzik enstrümanları arasında nefesliler (Tütek, Balaban, Zurna), telliler (Tar, Saz, Ud, Kanun), yaylılar (Kemençe) ve vurmalılar (Def, Nağara, Goşa Nağara) bulunur. Özellikle 11 telli Azerbaycan Tar’ının gelişiminde Sadıkcan’ın rolü büyüktür. 1920’de müzik aletlerinin millileştirilmesi ve ardından kurulan halk çalgıları orkestraları, bu geleneğin korunması ve yaygınlaşmasında önemli adımlar olmuştur. Azerbaycan Tar’ı çalma sanatı, 2012 yılında UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi’ne dahil edilerek uluslararası alanda tanınmıştır.