Eğitimci Hayat Aras’tan Altaylar’dan Kazdağları’na Kültürel Yolculuk: Sengel’den Tahtakuşlar’a

Eğitimci ve Türkolog Hayat Aras, kaleme aldığı yazısında Moğolistan’dan Türkiye’ye uzanan derin kültürel bağları ve kişisel yolculuğunu anlattı. Aras, Galsan Çinag ile buluşacağı Tahtakuşlar’da hem ulu kam ve yazar Sengel Tuvası Galsan Çinag ile bir araya gelme hem de Kazdağları eteklerindeki Tahtacı Türkmenlerini tanıma fırsatı bulacaktı. Bu iki farklı dünyanın, zaman ve mesafeleri aşan akrabalığı, Kazdağları’nın mistik atmosferinde birleşiyordu.

Tahtakuşlar: Tarih ve Kültürün Buluşma Noktası

Eski adıyla “Kuşlar Bayırı” olan Tahtakuşlar, Kazdağları’nın eteklerine yerleşmiş köklü bir Tahtacı Türkmen yurdudur. “Tahtacılık” mesleğinin ötesinde, titizlikle korunan büyülü bir kültür dünyasına ev sahipliği yapar. Köyün asırlık göçerlikten yerleşik hayata geçiş hikayesi, Toroslar’dan Kuzey Ege’ye uzanan geniş bir coğrafyaya yayılır. Ormana adanmış yaşamlarını toprağa bağlı yeni bir pratikle harmanlayan Tahtacılar, bu konar-göçer kimlikleriyle uzak topraklardan getirdikleri kültürel miraslarını günümüze taşımışlardır.

Kazdağları’nın Sarıkız efsanesi etrafındaki manevi atmosferi, ziyaret tepeleri, dilekler ve ağaçlara bağlanan bezler, dağın insan hayatındaki kutsallığını pekiştirir. Ağaçlardaki çaputlar, Moğolistan ve Tuva’daki “ovooları” anımsatarak, dağ, ağaç, su, mezar ve atalara yüklenen ortak anlamları sorgulatır. Bu benzer uygulamaların ardında ortak bir kök tarih mi, kültürel etkileşim mi, yoksa yakın coğrafi koşulların doğurduğu refleksler mi olduğu sorusu akıllara gelir.

Sengel’den Tahtakuşlar’a: Kültürel Yankılar

Bu soruların ardından Aras’ın zihni, Kazdağları’nın esintisinden Sengel’e, yani Galsan Çinag’ın çocukluğunun geçtiği topraklara döner. Moğolistan bozkırları ile Altaylar’ın kesiştiği bu coğrafyada Tuvalar, Kazaklar, Moğollar ve Altay boyları bir arada yaşar. Sengel’in çok kültürlü yapısı, ulu dağ kültleri ve bozkır mirasıyla Galsan, Kazdağları’ndaki Tahtakuşlar’a konuk olmuştur.

Tahtakuşlar’da her yıl Hıdırellez’de mezarlıkta büyük bir buluşma gerçekleşir. Mezarlar temizlenir, güllerle donatılır, kurbanlar kesilir, lokmalar hazırlanır ve yöresel kıyafetler giymiş kadınlar kuruyemiş ile şekerleme dağıtır. Bu gelenek, “atalarla, ölenlerle buluşma” olarak adlandırılır ve Aras’a kendi çocukluğunun Nevruz’unu, Iğdır’ın Yenigün/Nevruz bayramını ve Çuvaşistan’daki mezarlık ziyaretlerini hatırlatır. Tüm bu ritüellerin özü, ölümün sadece bir değişim olduğunu ve uyanan her baharda, toplanan her hasatta, gidenlere “Sevincimize siz de katılın.” deme isteğidir.

Tahtakuşlar Etnografya Galerisi: Bir Kültür Mirası

Bölgenin kültürel kimliğini en net yansıtan yerlerden biri, Tahtakuşlar Etnografya Galerisi’dir. Emekli öğretmen Alibey Kudar ve ailesinin çabalarıyla 1991’de açılan bu müze, kırsal bir alanda hayat bulan ilk sergi merkezidir. Konar-göçer Tahtacı Türkmenleri ve Yörük topluluklarının geçmişine ışık tutan kilimler, giysiler, halılar, çadır dokumaları, gündelik yaşam araçları, takılar, çalgılar ve el yazması eserler özenle sergilenir.

Galerideki koleksiyon, sadece Tahtacı topluluğuna ait olmayıp, farklı coğrafyalardan gelen nitelikli hediyeler ve bağışlarla zenginleşmiştir. M. Selim Kudar’ın “Muatazmayinşatürta” adlı çalışması, mitolojiden sembollere uzanarak derin bir keşif heyecanı uyandırır. Genç kızların defin sırasında gözlerine sürme çekilmesi detayı, Aras’ı Altay’daki Ukok Platosu’ndaki ünlü kadın mumyasına ve bedenlere yüklenen anlamlara götürür.

Galerinin girişindeki Tlingit kültür çevresine ait oyma ahşap anıt direk, Aras’ı şaşkınlığa uğratır. Kısa süre önce Altay Cumhuriyeti’nde Telengitlerle birlikte olan Aras, Tlingit ve Telengit arasındaki fonetik yakınlığın yarattığı tesadüfle büyülenir. Bu tesadüf, hayatın sunduğu eşsiz bir an olarak, iki ayrı dünyanın gizemini sorgulamasına neden olur.

Bileğindeki Altaylıların “jılamaş” adını verdiği kauri kabuklarından yapılmış bileklik, vitrindeki aynı kabuklardan yapılmış takılarla karşılaşınca heyecanını artırır. Anadolu’da “çılkak, yılanbaşı, deve boncuğu” gibi adlarla bilinen bu kabukların Türk dünyasındaki izleri araştırılır. Altayca “jılamaş”, Hakasça “çılanmas” gibi adlarla anılan bu nesnelerin “yılan başı” çevresindeki etimolojik bağlantıları incelenir.

Galeride ilerledikçe kürek kemikleri, kuzu ve sığır çeneleri, geyik boynuzları, at nalları gibi tanıdık nesnelerle karşılaşılır. Bu nesnelerin yerel adları, korundukları yerler, ritüelistik görevleri ve kökenleri hakkında sorular çoğalır. Her bir nesnenin, kendi özgün hikayesini dinlemek gerektiği anlaşılır.

Müzenin ortasındaki geleneksel çadır, Anadolu’dan Sibirya’ya uzanan geniş bir coğrafyanın izlerini taşır. Kurulumu, eşyaların dizilişi ve motiflerin dili, tanıdık çağrışımlar uyandırır. Konik, üçgen yapılı çadırın resmi, “Bir toplumun hafızası, her şeyi bu kadar mı eksiksiz taşır?” sorusunu akla getirir.

Kazanların Dili ve Kültürel Bağlar

Galsan Çinag’ın eski kazanların önünde durup çocukluğunun geçtiği Sengel topraklarını anımsaması, “Sengel’den Tahtakuşlar’a” köprüsünün felsefi karşılığını somutlaştırır. Kendi çocukluğuna denk gelen bu kazanlar, onun için sadece bir mutfak gereci değil, aynı zamanda geçmişin sıcak bir anısıdır. Bu anı, kazanların etrafında toplanan göçerleri, toy ve şenlikleri canlandırır. Bir eşyanın kültürel değerinin, onu ruhuyla tanıyan ve belleğiyle besleyen insanlarla anlam kazandığı vurgulanır.

Hediyeleşme Ritüeli ve Dilin Önemi

Günün en zarif anlarından biri, Galsan’ın eşi Sabine’nin, Hasan Kudar’ın anneannesine gök mavisi bir “kadak” (gökyüzünü, bağlılığı ve iyi dilekleri simgeleyen kumaş) sunmasıyla yaşanır. Anneanne ise karşılığında, buğday saplarından ördüğü ay yıldızlı al yazmayı Sabine’ye verir. Bu iki mütevazı armağan el değiştirirken, tarih geçmişi eritir ve ortak bir yazgıyı düğümler.

Aras’a kalan siyah zeminli, kenarları oyalarla bezeli yazma, bu kültürel alışverişin bir parçası olur. Mavi kadak, al yazma ve oyalı örtü, Kazdağları’nın gölgesinde yan yana gelir. Eşyalar el değiştirirken, taşıdıkları anlamlar yeni sahiplerinin yaşamına işlenir.

Hasan Kudar’ın anneannesine “Eci!” diye seslenişi, Anadolu’daki “eci/ece”, Türk dünyasındaki “eçe/eje” ve Moğolca “eej” (anne) kelimelerini akla getirir. Bu hitap, nesneler kadar sözlerin de derlenmesi gerektiğini fısıldar. Tahtakuşlar’ın mutfak adlarından dokuma terimlerine, oyaların anlamlarından dağdaki otlara, kuş adlarından göç kültürünün söz dağarcığına kadar her şeyin, yöre insanının kendi sesinden kayda geçirilmesi gerektiği vurgulanır.

Sonuç: Sınırsız Öğrenme ve Derin Bağlar

Tahtakuşlar’a gelirken Galsan Çinag ile buluşmayı ve Tahtacı Türkmenlerini tanımayı uman Aras, günün sonunda öğrendiklerinin sınırlı, öğreneceklerinin ise sınırsız olduğunu anlar. “Altay Dağları’ndan Kazdağları’na” ifadesi, onun için sadece bir coğrafi yolculuk değil, aynı zamanda Türk dünyasında peşinden koştuğu kültür sorularının Kazdağları’nda yeniden karşısına çıkışını simgeler. “Sengel’den Tahtakuşlar’a” uzanan çizgi ise somut bir bağdır; bu bağın ete kemiğe bürünmüş gerçek karşılığı Tahtakuşlular ve Galsan Çinag’dır.