Hayat Aras’tan Nevruz’un Gizemli Çarşambaları: Yeniden Doğuşun Kadim Ritüelleri

Eğitimci ve Türkolog Hayat Aras, köşe yazısında yeniden doğuşun ve özgürlüğün sembolü Nevruz’un gelişiyle ilgili önemli bilgiler paylaştı. Özellikle Iğdır, Azerbaycan ve İran Türkleri’nde bir ay öncesinden başlayan Nevruz kutlamalarının temelini oluşturan ‘İlaxır Çerşenbeler’ yani ‘Yılsonu Çarşambaları’nın anlamını ve ritüellerini detaylandırdı.

Bu özel günler, dört temel unsurla ilişkilendirilir: Su, ateş, yel ve toprak. Her biri, doğanın uyanış sürecinde farklı bir anlam ve ritüeli barındırır.

Su Çarşambası: Arınma ve Dilekler

Doğanın uyanışında ilk canlanan unsur olarak kabul edilen su çarşambasında, sabah erken saatlerde akan sulara gidilir. Burada dilekler dilenir, el yüz yıkanır ve rüyalar suya anlatılır. Hayvan sahipleri, getirdikleri suları hayvanlarına sürer veya içirir. Ayrıca, eski yılın olumsuzluklarından arınmak amacıyla evlerde büyük bir temizlik başlar.

Od (Ateş) Çarşambası: Enerji ve Kötülüklerden Arınma

Ateş, güneşin gücünü, ışığını, enerjisini ve arınmayı temsil eder. Kötü ruhları uzaklaştırdığına, hastalıkları ve uğursuzlukları yok ettiğine inanılır. Bu çarşambada yakılan ‘Baca Baca, Alov Alov’ adı verilen ateşlerin üzerinden dileklerle atlanır. Tarihi anlatılara göre, ateşin arındırıcı gücü Bizans elçilerinden Cengiz Han’a kadar pek çok kültürde önemli bir yere sahip olmuştur. Ateş, geçmişi yakarak geleceğe yer açan bir aracı olarak görülür.

Yel (Hava, Rüzgâr) Çarşambası: Uyanış ve Yenilenme

Rüzgârın estiği yüksek yerlere çıkılarak dilekler dilenir ve dualar edilir. Rüzgârın, karları erittiğine ve doğayı uyandırdığına inanılır. Bu çarşamba, doğa güçlerinin hareketiyle ilişkilendirilir.

Toprak (Yer) Çarşambası: Baharın Müjdecisi

Toprağın kalbinin atmaya başladığı, nefes aldığı ve kışın bittiği bu gün, baharın kapıda olduğunun müjdecisidir. Toprağın tamamen uyandığı, yeni yılın başlangıcını simgeleyen bu çarşamba, eski yılın sonudur.

Kapı Dinleme Ritüeli: Geleceği Öğrenme

Toprak çarşambası akşamı ve 21 Mart akşamı, bilinmeyene açılan kapı ve pencerelerden kaderin iletisi olacak sesler dinlenir. Özellikle genç kızların niyet tutarak komşu kapılarını dinlediği bu ritüelde, duyulan ilk sözcük veya cümle niyetlere göre yorumlanır.

Nevruz: Kadim Bir Anlaşmanın Kültürel Mirası

Aras, Nevruz’un doğa ile insan arasındaki en eski anlaşmalardan birinin kültürel sürekliliğe ve toplumsal hafızaya yansıyan hali olduğunu vurguluyor. Eski Türk kozmolojisinin bir tanığı, yeniden doğuşun ve hayatta kalma stratejisinin sembolü olan Nevruz, zaman değişse de gelenek ve görenekleriyle yaşamaya devam ediyor. Aras, bu özel günde suyun durulmasını, ateşin ışıtmasını, yelin solumasını ve toprağın güçlenmesini dileyerek ‘Yenigün kut getirsin’ temennisiyle yazısını sonlandırıyor.