Prof. Dr. Zakir Avşar’dan Uyarı: Ponzi ve Saadet Zincirleri, Güven ve Psikolojiyi İstismar Eden Eskimeyen Dolandırıcılık Yöntemleri

ANKARA – BHA Türk İnternet Medya Birliği (TİMBİR) Yüksek İstişare Kurulu Başkan Vekili ve Haber7.com yazarı Prof. Dr. Zakir Avşar, kaleme aldığı “Ponzi’den Saadet Zincirlerine, Dolandırıcılığın Değişmeyen Tekerrürü” başlıklı yazısında, güncel finansal çalkantıların ortasında insanların devletten medet umduğunu ancak bu tür dolandırıcılıkların ilk kez yaşanmadığını ve önlem alınmasına rağmen insanların hala mağdur olabildiğini belirtti.

Prof. Dr. Avşar, Ponzi sistemi, saadet zinciri ve piramit satış modellerinin isimleri ve kullandıkları araçlar değişse de insan davranışının bazı kalıcı zaaflarından beslenen aldatma düzenekleri olduğunu vurguladı. Bu sistemlerin finansal bir teknikten çok, güven, beklenti, sosyal etki ve insan psikolojisi üzerinden işlediğini ifade etti.

Ponzi Sistemi ve Saadet Zincirlerinin Mekanizması

Ponzi sisteminde temel mekanizmanın, yeni katılımcılardan alınan paranın önceki katılımcılara kazanç gibi ödenmesi olduğunu belirten Avşar, gerçek bir yatırım getirisi şartı olmadığını, sistemin yeni para girişi sürdüğü müddetçe başarılıymış gibi göründüğünü ve yeni girişler yavaşladığında veya çok sayıda kişi parasını geri istediğinde çöktüğünü açıkladı. 1920’lerde Charles Ponzi tarafından ABD’de kurulan sistemin, yüksek ve kısa sürede elde edilebilir kârlar vaadiyle yatırımcıları çektiğini, ilk yatırımcılara yapılan ödemelerin gerçekte yeni katılımcılardan gelen paralarla karşılandığını dile getirdi.

Piramit veya saadet zincirlerinde ise kazancın yeni katılımcılar getirmeye bağlanıldığını, ürün veya hizmet olsa da sistemin asıl motorunun gerçek müşterilere yapılan satış değil, yeni insanların sisteme dahil edilmesi olduğunu belirtti. Ponzi ile piramit satış arasındaki temel farkın, Ponzi’de yeni girenlerin parasının önceki katılımcılara aktarılması, piramit satışta ise yeni katılımcı kazandırmanın kazanç mekanizmasının bir parçası olması olduğunu söyledi.

Tarihi Krizler ve Teknolojinin Etkisi

1996-1997 Arnavutluk piramit krizinin bireysel dolandırıcılığın çok ötesine geçerek ülke GSYH’sinin yarısına ulaştığını ve nüfusun büyük bir kısmının sisteme para yatırdığını, çöküşün ağır toplumsal ve siyasal sonuçlar doğurduğunu hatırlattı. İnternet teknolojilerinin bu mekanizmalara yeni bir görünüm kazandırdığını, OneCoin, BitConnect, TelexFree gibi örneklerde sosyal medya, çevrim içi toplantılar, referans ağları, sahte başarı hikayeleri ve dijital ödeme araçlarının kullanıldığını, ancak dolandırıcılığın temel denkleminin değişmediğini ifade etti.

Dolandırıcılıkta Psikolojik Faktörler ve Savunma Mekanizmaları

Avşar, mağdurları sadece “açgözlü” veya “kolay para peşinde koşan” olarak açıklamanın ciddi bir yanılgı olduğunu vurgulayarak, bu sistemlerin gücünün insanların irrasyonel olmasından çok, normal insan psikolojisinin bazı özelliklerini sistematik biçimde kullanmalarından kaynaklandığını belirtti. Bu özellikler arasında şunlar yer alıyor:

• Güven: İnsanlar ortak kimlik veya sosyal ilişki üzerinden oluşmuş güveni (affinity fraud) kullanır.
• Sosyal Kanıt: Çevresinde insanların para kazandığını gören kişi, sistemin gerçekliğini araştırmayabilir. İlk katılımcılara yapılan ödemeler, yeni yatırımcı kazanmak için bir reklam aracıdır.
• Statü ve Başarı Gösterisi: Lüks yaşam, seyahatler, yüksek gelir hikayeleri, başarı gösterileri sistemin güvenilirliğini desteklemek için kullanılır.
• Kaçırma Korkusu (FOMO): “Bugün girmezsen fırsatı kaçırırsın” gibi ifadelerle kişinin düşünme ve araştırma süresi kısaltılır.
• Batık Maliyet ve Bağlılık Etkisi: Sisteme para yatıran veya arkadaşlarını davet eden kişi, yanlış olduğunu kabul etmekte zorlanır ve sistemi savunmaya başlar.

Etkili Korunma Yöntemleri

Prof. Dr. Avşar, bu tür dolandırıcılıklara karşı korunmanın bireysel bilinç, kurumsal denetim ve hızlı müdahalenin birlikte çalışmasını gerektirdiğini belirtti. Etkili korunma için şu adımların önemine dikkat çekti:

1. Şeffaflık ve Doğrulanabilirlik: Yatırım veya kazanç sistemlerinin neye yatırım yapıldığı, gelirin nereden geldiği, risklerin neler olduğu açıkça gösterilebilmelidir. “Gizli strateji”, “garantili yüksek getiri”, “risksiz kazanç” gibi ifadeler uyarı işaretidir.
2. Lisans ve Kayıt Sistemleri: Yatırım hizmeti verme yetkisi olan kişi veya kuruluşların kolayca kontrol edilebilmesi, sahte faaliyetlerin erken fark edilmesini sağlar.
3. Para Hareketleri ve Reklam Faaliyetlerinin İzlenmesi: Sosyal medya, kapalı mesajlaşma grupları ve dijital ödeme sistemlerindeki faaliyetlerin denetim mekanizmasına dahil edilmesi gerekmektedir.
4. Erken Uyarı Sistemleri: Olağandışı para girişleri, yüksek referans komisyonları, gerçek müşterilerden gelmeyen gelirler, sürekli yeni üye arayışı gibi göstergeler izlenerek erken uyarı mekanizmaları oluşturulmalıdır.
5. Hızlı Müdahale ve Varlıkların Korunması: Yetkililerin hesapları dondurması, varlıkları koruması ve tasfiye sürecini yönetmesi, daha fazla kaybı önleyebilir.
6. Dolandırıcılık Okuryazarlığı: Finansal okuryazarlığın yanı sıra, “Bana bu parayı kim ödüyor?”, “Kazanç hangi gerçek faaliyetten doğuyor?”, “Paramı istediğim zaman çekebilir miyim?” gibi soruların alışkanlık haline getirilmesi önemlidir.

Sonuç olarak Prof. Dr. Avşar, Ponzi ve benzeri saadet zincirlerinin yeni icatlar olmadığını, eski güven istismarının yeni teknolojilerle yeniden üretilmiş biçimleri olduğunu vurgulayarak, değişen araçlara rağmen insanların güvenme, ait olma, başarılı olma ve fırsatı kaçırmama arzularının istismar edildiğini söyledi. Bu tür yapılarda en büyük hatanın çöküşü başladığı anda fark etmek değil, sistem büyürken ürettiği sahte başarı görüntüsünü gerçek başarı zannetmek olduğunu sözlerine ekledi.