Türk Devletleri Teşkilatı 17 Yaşında: İş Birliği 64 Mekanizmaya Ulaştı, Ticaret Hacmi 16.9 Milyar Dolara Yükseldi

Türk dünyasında çok taraflı iş birliğinin kurumsallaşmasının temeli olan Nahçıvan Anlaşması’nın imzalanmasının üzerinden 17 yıl geçti. 3 Ekim 2009’da Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan ve Kırgızistan tarafından imzalanan anlaşmayla kurulan yapı, 2021’den bu yana Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) adı altında faaliyetlerini sürdürüyor. Dışişleri Bakanlığı, 3 Ekim Türk Devletleri İşbirliği Günü vesilesiyle Türk dünyasının ortak gününü kutladı.

Nahçıvan’dan İstanbul’a uzanan bu süreç, TDT’nin kuruluşundan daha eskiye dayanıyor. Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından bağımsızlığını kazanan Türk devletleri arasında 1992’de başlayan ve 2009’a kadar devam eden “Zirveler Süreci” kapsamında devlet başkanları düzeyinde 10 zirve düzenlendi. Bu süreç, 3 Ekim 2009’da Nahçıvan Anlaşması’nın imzalanmasıyla kurumsal bir kimlik kazandı. Başlangıçta Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan ve Kırgızistan’ın kurucu olduğu Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi’ne, 2019’da Özbekistan da katıldı. 12 Kasım 2021’deki İstanbul Zirvesi, teşkilat için yeni bir dönemin başlangıcı oldu ve yapı “Türk Devletleri Teşkilatı” adını aldı.

5 Üye, 3 Gözlemci Ülke ve Genişleyen İş Birliği

Merkezi İstanbul’da bulunan TDT’nin tam üyeleri Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan’dan oluşuyor. Macaristan, Türkmenistan ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) ise teşkilatta gözlemci ülke statüsünde yer alıyor. Ayrıca Ekonomik İşbirliği Teşkilatı da TDT bünyesinde gözlemci uluslararası kuruluş olarak bulunuyor. Genel Sekreterlik görevini Büyükelçi Kubanıçbek Ömüraliyev yürütüyor.

TDT Genel Sekreteri Ömüraliyev, 3 Ekim dolayısıyla yaptığı açıklamada, teşkilat içindeki iş birliğinin 64 farklı mekanizmaya ulaştığını belirtti. Bu mekanizmalar siyasi diyalog, ekonomi, ticaret, ulaştırma ve enerji gibi geleneksel alanların yanı sıra dijitalleşme, yapay zekâ, sağlık, çevre, eğitim, gençlik, güvenlik ve uzay teknolojileri gibi yenilikçi alanları da kapsıyor. Ömüraliyev, “Türk Dünyası 2040 Vizyonu”nun teşkilatın uzun vadeli yol haritasını oluşturduğunu vurgulayarak, ekonomik ve fiziki bağlantıların güçlendirilmesi, teknolojik dönüşümün hızlandırılması ve genç nesillere yatırım yapılmasının öncelikli hedefler arasında olduğunu kaydetti. Ömüraliyev, “Biz Birlikte Daha Güçlüyüz” mesajıyla birliğin önemine dikkat çekti.

Ekonomik ve Ticari İlişkiler Büyüyor

TDT’nin öne çıkan çalışma alanlarından biri de ekonomik ve ticari iş birliği. Ticaret Bakanlığı verilerine göre, Türkiye’nin TDT üyesi ülkelerle dış ticaret hacmi 2002’de 871 milyon dolar iken, 2025 sonunda 16,9 milyar dolara ulaştı. Üye ve gözlemci ülkeler birlikte değerlendirildiğinde ise Türkiye’nin bu ülkelerle yıllıklandırılmış toplam ticaret hacmi Temmuz 2026 itibarıyla 27,8 milyar dolara yükseldi. Teşkilat bünyesinde ticaretin kolaylaştırılmasına yönelik olarak Basitleştirilmiş Gümrük Hattı, Ticaretin Kolaylaştırılması Stratejisi ve Dijital Ekonomi Ortaklık Anlaşması gibi önemli adımlar atıldı.

Orta Koridor İş Birliği ve Ulaştırma

Türkiye ile Orta Asya’yı Hazar Denizi üzerinden birbirine bağlayan Hazar Geçişli Doğu-Batı Orta Koridoru, TDT’nin ekonomik ve ulaştırma gündeminde kilit bir role sahip. Üye ülkeler, Orta Koridor’un potansiyelinden daha etkin yararlanmak amacıyla gümrük ve idari işlemlerin kolaylaştırılması ve sınır geçişlerinin uyumlaştırılması üzerinde çalışıyor. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan da Mart 2026’daki TDT Dışişleri Bakanları toplantısı sonrasında enerji güvenliği ve bağlantısallık konularının ele alındığını ve Orta Koridor’un daha verimli kullanılması için altyapı yatırımlarının artırılmasının hedeflendiğini belirtmişti.

Savunmadan Sağlığa Genişleyen Gündem

TDT’nin son dönemdeki faaliyet alanları savunma sanayisinden sağlığa kadar geniş bir yelpazeye yayıldı. Teşkilatın Savunma Sanayii Kurumları Başkanları 2. Toplantısı 1 Ekim’de Bakü’de, Sağlık Bakanları 6. Toplantısı ise 2 Ekim’de Bişkek’te düzenlendi. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanı Burhanettin Duran, Taşkent’te düzenlenen “Türk Dünyası Diyalogları: Ortak Gelecek, Ortak Vizyon” paneline gönderdiği mesajda ulaştırma, enerji, ticaret ve dijital ekonomi alanlarındaki ortaklıklara dikkat çekti. Duran ayrıca medya ve iletişim alanında dezenformasyon, nefret söylemi ve dijital manipülasyona karşı bilgi ve tecrübe paylaşımının artırılmasının önemini vurguladı. TDT, kuruluşunun 17. yılında siyasi ve ekonomik ilişkilerin yanı sıra ulaştırma, enerji, dijitalleşme, sağlık, eğitim, güvenlik ve teknoloji gibi alanlarda üye ve gözlemci ülkeler arasındaki çok taraflı iş birliğini geliştirmeyi hedefliyor.